روش پیمایش یکی از شایع ترین روشهای تحقیق به ویژه در کشور خودمان می باشد و از تعریف و تحدید مسئله آغاز می شود و با بیان پیشینه و فرضیات و نظریاتی وارد حوزه ی عمل و میدان می شود و با تهیه ی پرسشنامه و ابزارهای دیگر ادامه می یابد تا بالاخره پس از جمع آوری داده ها به کمک علم و نرم افزارهای آماری به پردازش و بحث و بررسی یافته ها خواهیم پرداخت.

1- پیمایش چیست؟

پیمایش به معنی تكنیك

پیمایش به معنی تكنیك خاصی در گرد آوری اطلاعات نیست هرچند عمدتاً از پرسشنامه استفاده می شود اما فنون دیگری از قبیل مصاحبه عمیق و مصاحبه ساختنی مشاهده تحلیل محتوی جزانیها هم به كار میرود ( دواس 1991 : ص 13) .

تحقیق پیمایش عبارت است از اجرای پرسشنامه ها روی نمونه ای از پاسخگویانی كه از میان جمعیتی انتخاب می شوند .(ببی، 1381 : 574 )

2- سابقه تاریخی :

حكام مصر برای كمك به اداره قلمرو خود به سرشماری می پرداختند . (ببی 1381ص 527) پیمایش های سازمانی اولین بار در سالهای آغازین پس از جنگ جهانی دوم و به عنوان ابزاری برای سنجش روحیه كاركنان انجام شدند و از آن بیشتر سازمانها حداقل یك بار نظر سنجی یا پیمایش سازمانی را انجام داده اند . (هایزش ، 1991 )

3- مزایا و محدودیتهای روش پیمایش :

تحقیق پیمایش بهترین روش موحود برای آندسته از پژوهندگان اجتماعی است كه علاقه مند به جمع آوری داده های اصلی برای توصیف جمعیتهای بسیار بزرگی هستند كه نمی توان به طور مستقیم آنها را مشاهده كرد با نمونه گیری احتمالی دقیق می توان گروهی از پاسخ گویان را فراهم آورد كه ویژگی های آنان منعكس كننده ویژگی های جمعیت بزرگتر باشد و پرسشنامه های استاندارد شده دقیق داده هایی را بدست می دهند كه با داده هایی كه از همه پاسخگویان بدست می ایند شباهت دارند . (ببی، 1381 : 568 )

پیمایش ها انعطاف پذیرند می توان درباره موضوعی معین سوالهای زیادی كرد و به نحو قابل توجهی در تحلیلها انعطاف بوجود آورد و این امكان را به محقق می دهند كه از مشاهدات واقعی خود به تعریف عملیاتی بپردازند . تحقیقی پیمایشی از لحاظ كم هزینه بودن و میزان داده هایی و میزان داده هایی كه جمع آوری می شوند دارای امتیازهایی است . استاندارد كردن داده های جمع آوری شده نشان دهنده یكی از نقاط قوت تحقیق پیمایشی است . ( ببی ، 1386: 576 )

« پیمایش بیش از حد متكی به آمار است و پرسشهای بسیار جالب توجهی را به اعداد غیر قابل فهم تقلیل می دهد . پیمایش بر پرسشنامه های بسیار ساخته مندی متكی است كه لزوماً محدودند .

تحقیق پیمایشی ذاتاً به فریب كاری گرایش دارد و ماركسیست های فرانكور تی آن را فریبكاری عالمانه و ماهرانه می خوانند به نظر متقدین این فریبكاری به دو طریق صورت می گیرد نخست این كه شناختی كه پیمایش درباره دنیای اجتماعی فراهم می آورد به كسانی در مقام مسلط اند قدرت می بخشند و این خود می تواند به به سوء استفاده از قدرت بیانجامد . دوم اینكه تحقیق پیمایشی به فریب ایدئولوژی منتهی می شود پیمایش شناختی درباره واقعیت بعمل نمی آورد یك اندیشه ای ایدئولوژیك است كه پذیرش آن توسط عموم به پیشبرد منافع خاصی منجر می شود .» ( دواس، 1991 : 18 )

جدی ترین محدودیت روش پیمایش آن است كه اندازه گیری علیت با استفاده از روش پیمایشی دشوار یا غیر ممكن است پیمایشها تقریباً همیشه متضمن پرسیدن سوال و بدست آوردن خود سنجی ها از پاسخ دهنده هاست پاسخ دهندگان پیمایش در برآورد كردن علیت بسیار ناشی اند یا به این دلیل كه واقعاً نمی دانند چرا آنان یا دیگرا ن به این طرز خاص رفتار می كنند یا به این علت كه نمی خواهند بگویند چرا . ( الرك و ستل  1995 :ص 44 )

پاسخ دهندگان به برخی پرسشها پاسخ نخواهند داد برای این كه اطلاعات به قدری حساس اند كه آنان آنقدر دست پاچه یا تهدید شده اند كه نمی توانند اطلاعات بدهند .( الرك وستل، 1995 : 44 )

پیمایشها وقت صرف می كنند پول هزینه می كنند و محتاج تلاش هوشمندانه وجهت دارند . پژوهش پیمایشی از لحاظی بی اندازه پرزحمت است .نتایج پیمایش قطعی نخواهد بود . ( الرك وستل، 1995 : 45 )

4- ویژگی های روش پیمایش :

4-1- انعطاف پذیری و چند منظورگی :

پیمایش را می توان برای اندازه گرفتن اموری به سادگی و ویژگی های طبیعی یا جمعیتی پاسخ دهندگان یا به پیچیدگی نگرشها سلیقه ها یا الگوهای شیوه زندگی انان طراحی كرد . پیمایشها ممكن است فقط یك جنبه یا جنبه كوچكی از طرز فكر یا موقعیت پاسخ دهندگان را شامل شود .یا آنها ممكن است ده ها یا حتی صدها پرسش در مورد تقریبا ً هر جنبه ای از زندگی پاسخ دهندگان را در بر گیرد . پیمایشها را می توان طوری طراحی كرد كه سر گذشت شخصی پاسخ دهندگان را كم وكیف زندگی كنونی آنان را ، اهداف انتظارات آنان را برای آینده یا تمامی زمانها ثبت كند . ( الرك وستل 1991 :  43 )

4-2- تخصص و كارآیی :

در برسی یك پیمایش سه پرسش فوراً پیش می آید :

پیمایش چقدر خرج بر میدارد ؟

این كار چقدر طول می كشد ؟

چقدر اطلاعات كسب خواهد شد ؟

در ابتدا نمی توان به دقت به این پرسشها پاسخ داد . جزئیات بسیاری لازم است برای این كه پژوهش پیمایشی ابداً یك دست نیست . این مزیت مهم طرحهای پیمایشی است .زیرا منظور این است كه انها را معمولاً می توان به دلیل متناسب بودن با نیاز ها ونیز بودجه های كسانی خواهان اطلاعات هستند طبق سفارش مشتری انجام داد از آنجا كه پژوهش پیمایشی از نمونه گیری استفاده می كند اطلاعات مربوط به حمعیت بسیار زیاد را می توان از نمونه ای نسبتا كوچكی از مردم بدست آورد. ( الرک و ستل . 1991 : ص 44 – 43 )

5- انواع تحقیقهای پیمایشی :  

5-1- تحقیق توصیفی                 5-2- تحقیق تبیینی

پس از انتخاب یك موضوع كلی باید از خود بپرسیم « در پی شناخت چه چیزی درباره این موضوع هستم ؟» به طور كلی ما معمولاً یا به دنبال توصیف هستیم یا به دنبال تبیین یا هر دو . ( دواس 1995 : ص 37 )

5-1- تحقیق توصیفی :

    «می توانیم با یك موضوع كلی مثل طلاق كار را شروع كنیم سوالهای زیر می تواند به تدقیق مساله تحقیق و مشخص تر شدن آن كمك كند .

1- دوره زمانی مورد توجه ما كدام است ؟ آیا می خواهیم درباره وضع فعلی طلاق چیزهایی بدانیم یا می خواهیم بدانیم و ضع طلاق در گذشته چگونه بوده است ؟

2- منطقه جغرافیایی مورد نظر ما كدام است ؟ آیا میخواهیم وضع طلاق را در بخشی از یك كشور مطالعه كنیم یا در سرتاسر كشور ؟

3- آیا خواهان توصیفی كلی هستیم یا مقایسه و مشخص كردن الگوی گروههای فرعی ؟

4- در پی چه جنبه ای از موضوع هستیم ؟ میزان طلاق ، قوانین ، امور مربوط به مالكیت و سرپرستی .

5- در چه سطحی از انتزاع مایل به بررسی مسئله هستیم ؟ به داده های خام توجه داریم یا چیزی انتزاعی تر كه این داده ها نشانه آن هستند ؟» ( دواس1995: ص 37 )

   

5-2- تبیین : جستجوی علل یا نتایج :

    « اولین قدم در تحقیق تبیینی مشخص كردن این امر است كه در پی علل هستیم یا نتایج . قدم دوم تعیین چیزی است كه در پی علل یا نتایج آن هستیم . قدم بعد ی تهیه فهرستی از علل یا نتایج احتمالی و سپس گرد آوری داده های مربوط است .

طرق تهیه چنین فهرستی عبارت است از :

با مراجعه به كتابخانه می توان از یافته های سایر محققان در باره آن موضوع اطلاع یافت .

توصیف مفصل این  پدیده می تواند به شكل گیری تصوراتی در باره علل ممكن بكشد .

پنداشتها ، برداشتها ، باورها و تجربه های خودمان منبع با ارزشی محسوب می شود به شرطی كه به آزمون تجربی در آیند و خود را به آنها محدود نكنیم .

در اغلب موارد افرادی وجود دارند كه در زمینه موضوع مورد نطر از موقعیت خاصی برخوردارند و می توانند اندیشه ها و سرنخ های خوبی برای تحقیق عرضه كند . » ( دواس 1995 :صص 39 -38 )

1-      انواع طرحهای تحقیق پیمایشی :

طرح پانل    طرح شبه پانل طرح پانل واپس نگر    طرح آزمایش واپس نگر   طرح همبستگی یا مقطعی   مطالعه موردی

     6-1- طرح پانل :

« در طرح پانل گروه معینی از افراد در طول زمان مورد بررسی قرار می گیرند :سنجش متغییر در دو مقطع زمانی و اعمال مداخله در فاصله این دو مقطع صورت می گیرد . تفاوت متغییر از زمان اول به زمان دوم ما را قادر به سنجش تغییر در آن دوره می سازد و احتمال تغییر عقائد وجود دارد .»( دواس 1995 : ص 46)

6-2- طرح شبه پانل :

« این طرح مانند طرح پانل است با این تفاوت كه در دو مقطع زمانی گروههای مختلفی مورد مطالعه قرار می گیرند این طرح برای اجتناب از دشواری پیگیری وضعیت افراد معین در طول زمان است . مثلاً برای سنجش گرایش مذهبی نمونه از دانشجویان سال اول  در ابتدای سال ورود به دانشگاه و سه سال بعد سنجش نمونه ای از دانش جویان سال سوم در آخر سال سوم تحصیلی خواهد بود . این طرح علاوه بر مشكلات طرح پانل در استنباط علّی دارای مشكل عدم امكان جور كردن و همتا سازی كامل نمونه مقطع دوم با نمونه مقطع اول است . حتی نمی توان مطمئن بود كه تغییر را سنجیده باشیم . » ( دواس 1995 : ص 47 ).

6-3- طرح پانل واپس نگر :

«طرح پانل دستخوش مشکل پیگیری افراد معین در طول زمان و انتظار طولانی برای رسیدن به مواقع مناسب است در این طرح می توان اطلاعات را در یك مقطع زمانی گرد آوری كرد منتهی درباره دو یا چند مقطع زمانی نیز از افرا پرسجو كرد و به وقایعی كه در این فاصله زمانی رخ داده است پی برد . این طرح علاوه بر معایب طرح پانل با مشكل یاد آوری گزینش روبرو است و این امكان وجود دارد كه افراد گذشته را در پرتو زمان حاضر تفسیر كنند و با دو مشكل واپسنگری و عدم برخورداری از گروه كنترل روبروست . » ( دواس 1995 : ص 48 )

6-4- طرح آزمایش واپس نگر :

«در این روش با دو گروه از افراد مصاحبه می كنیم گروهی از دانشجویان سال سوم ( یعنی بعد از آموزش دانشگاهی ) و گروه همتایی كه دانشگاه  نرفته اند . دید گاههای مذهبی فعلی هر دو گروه و دیدگاههای مذهبی سه سال پیش آنها را می پرسیم . سپس می توان میزان تغییر هریك از دو گروه را از زمان اول تا زمان دوم محاسبه و مشخص كرد كه آیا این تغییر در گروه آزمایشی بیشتر بوده است یا نه . » ( دواس 1995 : ص 48 )

6-5- طرح همبستگی یا مقطعی :

« رایج ترین طرحی كه در تحقیق پیمایشی به كار میرود طرح مقطعی است . در این رویكرد اندازه هایی از حداقل دو گروه از افراد در یك مقطع زمانی جمع آوری می كنیم و میزان تفاوت دو گروه را در مورد متغییر وابسته مقایسه می كنیم طرح مقطعی فاقد بعد زمانی است و نمی توان از آن برای برسی تاثیرات علی سود جست و نمی توان با حذف آماری تفاوتهای دوگروه در مقطع زمانی دوم مشكل را رفع نمود .» ( دواس 1995 : صص 49-50)

 6-6- طرح مطالعه موردی :

« این طرح متضمن گردآوری اطلاعات از یك گروه در یك مقطع زمانی است . شاید این طرح برای توصیف مناسب باشد اما كاربردی در درك فرآیندهای علی ندارد » (دواس 1995 :ص 50 )

« طرح پیمایش فرآیندی است با مجموعه ای از مراحل مرتبط با یكدیگر .تصمیم هایی كه در طی مراحل اولیه اتخاذ می شود برانتخاب های عمومی در مراحل بعدی اثر می گذارد . نیازهای اطلاعاتی مشخص شده در مرحله نخست نشان میدهد كه چه نوع نمونه ای لازم خواهد بود و چه نوع ابزار اندازه گیری مورد نیاز است و چه روشهای گرد آوری داده های مناسب ترین خواهد بود و غیره .این ارتباط روبه جلو ( پیشرونده ) و اگر فقط ارتباطهای روبه جلو وجود می داشت پژوهشگر می توانست به ترتیب با انجام دادن مجموعه ای از

وظایف یك گام به پیش بردارد.فقط تاثیرات بر مراحل بعدی را باید در هر مرحله مورد بررسی قرار داد . در ارتباطهای رو به عقب از مرحله گرد آوری داده ها و مرحله پردازش داده ها رو به بالا تا طراحی نمونه گیری و مراحل ابزار های اندازه گیری به عقب ادامه دارد تصمیم های اصلی مربوط به گرد آوری داده ها را همیشه باید پیش از طراحی و انتخاب نمونه یا تنظیم و تدوین پرسشنامه و موارد كار دیگر اتخاذ كرد.» (الرك وستل 1995 :ص 70 )

7- مراحل كار گرداوری داده ها در تحقیقات پیمایشی:« چون گرد اوری داده ها معمولاً پر هزینه ترین جنبه طرح پیمایش است انتخاب روش برای گرد آوردن داده ها به نیاز ها و ارزش اطلاعات و همچنین به بودجه و منافع موجود و مقتضیات زمان بستگی دارد . گرد آوردن داده ها مستلزم تماس گرفتن با پاسخ دهندگان است و این كار را میتوان با گفتگو كردن با آنان به طور تلفنی یا با فرستادن پرسشنامه ای از طریق پست كه باید تكمیل و برگردانده شود انجام داد.

سه روش گردآوری داده ها: بنا بر این مصاحبه حضوری ، مصاحبه تلفنی و پیمایش پستی مستقیم سه روش اصلی گرد اوری داده هاست . »(الرك وستل 1995 : ص 78 ) تفاوت اصلی در میان این سه روش گرد اوری داده ها قوت تماس میان پژوهش گر و پاسخ دهندگان است .

7-1- مصاحبه حضوری :

    «مصاحبه حضوری معمولاً به كار میدانی مصاحبه گران احتیاج دارد پژوهش گران میدانی ممكن است به وسیله پژوهشگر استخدام شوند و آموزش ببیند یا موسسه های خارج از حوزه گرد آوری داده ها ممكن است برای جمع كردن داده ها استخدام شوند . اگر مصاحبه گران مستقیما برای پژوهشگر كار می كنند باید شرایط آن طرح را آموزش داد این روش گرد آوری داده ها مستلزم بیشترین آموزش مصاحبه گر برای جلو گیری كردن از متداولترین منابع سوگیری مصاحبه گر است .

    مصاحبه حضوری واقعی ترین تماس را با پاسخ دهندگان فراهم میكند زیرا ارتباط رو در رو هم ارتباط شنیداری و هم ارتباط دیداری را با پاسخ دهندگان امكان پذیر می سازد . مصاحبه حضوری اغلب قادر است همكاری پاسخ دهنده را به دست آورد و برای مدت طولانی آن را حفظ كند . سو گیری بی پاسخی حد اقل است و این روش برای نمونه های كوچك و از لحاظ جغرافیایی متمرمكز و سریع تر از پیمایش های پستی است . این روش معمولا پر هزینه ترین روش به ازای هر پاسخ دهنده است به خاطر مخارج سفر و هزینه های مصاحبه گر مخصوصا اگر پاسخ دهندگان در یك منطقه وسیع جغرافیایی پراكنده باشند .» (الرك وستل : صص 79-80 )

7-2- مصاحبه تلفنی :

    در مورد پیمایش تلفنی مصاحبه گران مجبور نیستند به محل پیمایش بروند مصاحبه را می توان یا از یك یا چند مركز تماس یا شاید حتی از خانه های مصاحبه گران انجام داد . مصاحبه تلفنی معمولا خیلی سریع تمام می شود مصاحبه تلفنی فقط تماس شنیداری است نه دیداری . مصاحبه گر نمی تواند پاسخ دهنده را ببیند و باید روحیه و رفتار پاسخ دهنده را از لحن صدا و واژگان و سایر علامت های شنیداری براورد كند . ایجاد رابطه نزدیك محكم از طریق تلفن برای مصاحبه گر دشوار است . حضور مادی و فیزیكی معمولا به ایجاد اعتماد و اطمینان كمك میكند. پاسخ دهندگان تلفنی هم احساس می كنند گمنامی بیشتری دارند . لذا ممكن است اگر از آنان خواسته شود به پرسشهای مشخصی یا حساس پاسخ دهند راحت تر و آسوده تر باشند . چون مصاحبه گر را نمی توان دید سو گیری مصاحبه ممكن است در مصاحبه تلفنی كمتر باشد. » (الرك وستل 1995 :صص 81-82 )

منبع: searches.blogfa.com

نوشته شده در تاریخ دوشنبه 24 آبان 1389    | توسط: علی عبدالی    | طبقه بندی: روش تحقیق،     |
نظرات()